جلسه در ساعت نه صبح روز سی و یکم مرداد ماه 1358 هجری شمسی برابر با بیست و هشتم رمضان المبارک 1399 هجری قمری به ریاست آقای دکتر سید محمد حسینی بهشتی (نایب رئیس) تشکیل شد.

1ـ اعلام رسمیت جلسه

نایب رئیس (دکتر بهشتی) : بسم الله الرحمن الرحیم. با رسیدن عده نمایندگان حاضر به حدنصاب جلسه رسمی است از خدای متعال این توفیق را می خواهم، که در هر جلسه با استفاده از تجربه های جلسه قبل، در راه بردن بحث ها به سوی تصمیم مورد رضای او، سریع تر گام برداریم.

2ـ اعلام نتیجه اخذ رأی برای انتخاب اعضای شورای هماهنگی

نایب رئیس (بهشتی) : نتیجه رأی گیری برای انتخاب اعضای شورای هماهنگی را به اطلاع می رسانم. آقایان دکتر باهنر پنجاه و نه رأی، دکتر غفوری پنجاه و نه رأی، مکارم شیرازی پنجاه و سه رأی، دکتر آیت چهل و هفت رأی، فارسی سی و هشت رأی. این پنج نفر اکثریت آراء را داشتند به این ترتیب آقایان، دکتر باهنر و دکتر غفوری و مکارم شیرازی اعضای اصلی شورای هماهنگی در کمیسیون ها و آقایان، دکتر آیت و فارسی اعضای علی البدل این شورا خواهند بود.

3ـ قرائت اسامی غائبین و دیرآمدگان جلسه قبل

نایب رئیس (بهشتی) : غائبین جلسه دیروز عصر عبارتند از، آقای حائری که با تلفن عذرشان را اطلاع دادند، آقای رحمانی که به مناسبت شهادت فرزندان شان با اجازه رفته اند و آقایان، طالقانی، طباطبائی، قاسملو و مدنی. آقایانی که تاخیر داشتند: حیدری نوزده دقیقه ـ خادمی هشتاد و دو دقیقه ـ صدوقی نوزده دقیقه ـ طاهری گرگانی دوازده دقیقه ـ مولوی ملازاده بیست و دو دقیقه ـ فارسی بیست و دو دقیقه ـ کریمی بیست و یک دقیقه ـ موسوی جزایری سیزده دقیقه ـ نوربخش نوزده دقیقه.

4ـ ادامه بحث پیرامون آئین نامه داخلی وتصویب آن

نایب رئیس (بهشتی) : دستور جلسه طبق تصمیم دیشب دو چیز است، یکی این که بقیه آیین نامه را مورد بحث قرار داده و تصویب کنیم، ودیگر این که شورای هماهنگی فهرست عناوین فصول را میان دوستان تکثیر کرده، و گروه ها تا ظهر امروز مشخص شوند، که هر چه زودتر کار خودشان را آغاز کنند، و اما هنوز مشخص نیست که امروز نطق قبل از دستور داسته باشیم یا نه، فکر می کنم بهتر است نداشته باشیم، چون هنوز آئین نامه تصویب نشده و به علاوه ما یک روز تمام نطق قبل از دستور داشتیم و امروز باید سریع تر به کارمان برسیم. البته دوستانی که نوبت خواسته اند متناسب با بحث هایی که در پیش می آید نوبت شان را استفاده خواهند کرد، و رعایت خواهد شد. اما درباره آئین نامه فکر می کنم تا ماده بیست و یک تصویب شده و قرار بود که گروه مسئول تهیه آئین نامه جدید، طرحی را درباره ماده بیست و یک و تبصره آن، با توجه به سؤالاتی که دیشب مطرح شد، تهیه کرده و بیاورند این جا و بخوانند. آیا کاری انجام گرفته؟ (نمایندگان : چون شب بود فرصت نشد) اگر دوستان اجازه بفرمایند، متنی را که من تهیه کرده ام می خوانم:

«ماده 21 ـ اصول بررسی شده در کمیسیون ها در جلسات عمومی مجلس که هر روز بعد از ظهر تشکیل می شود، مطرح و پس از شور و مذاکره به رأی گذارده می شود.

تبصره ـ اگر متن تهیه شده توسط کمیسیون ها یکی باشد، حداقل یک موافق و یک مخالف صحبت می کند، سپس رأی گیری به عمل می آید. و اگر در کمیسیون ها بیش از یک متن پیشنهاد شده باشد، متن پیشهادی هر گروه به ترتیب شماره گذاری گروه ها(یک تا هفت) خوانده می شود و مخبر گروه از آن دفاع می کند. پس از قرائت همه متون پیشنهادی برای یک اصل و دفاع مخبرین از آن ها، نسبت به هر پیشنهاد به ترتیب رأی گیری می شود. هر یک که بیشتر رأی بیاورد و در متن قانون اساسی قرار می گیرد. »

راجع به ذیل پیشنهاد بنده، اگر آقایان فکر می کنند این قابل تضمین است که موقع رأی گیری واقعا حضور ذهن داشته باشیم، یعنی هر کس به آن متن که موافق است رای ندهد، بلکه به بهترین متن رأی بدهد. اگر بتوانیم این حضور ذهن را دائما حفظ بکنیم و بعد رأی به بهترین متنی که انتخاب کرده ایم، بدهیم یک رأی گیری کافی است. یعنی ذیل پیشنهاد این طور اصلاح می شود. «پیشنهاد به رأی گذاشته می شود، هر پیشنهاد رأی کافی آورد» چون بنده این را تجربه دارم که در جلسات افراد، قبل از این که همه پیشنهادات خوانده شود، پیشنهادی را گفته اند خوب است و قبولش داریم و به آن رأی داده اند و بعد متوجه شده اند که غفلتی پیش آمده است. بنابراین اگر تضمین می کنیم که همواره حضور ذهن داشته باشیم با یک رأی کار را تمام کنیم، وگرنه ناچاریم رأی گیری های متعدد بکنیم. این یک متن پیشنهادی است.

مراغه ای : بنده پیشنهادی دارم.

نایب رئیس (بهشتی) : دوستان دیگر هم تقاضای صحبت کرده اند، خواهش می کنم برای صرفه جوئی در وقت و این که چیزی مشخص در جلسه مطرح شود، هر کس پیشنهاد خودش را بنویسد و بدهد. بنابراین پیشنهادهای رسیده را به ترتیب می خوانم، و نوبت تقاضای صحبت را هم حفظ و رعایت می کنم، تا ببینم چگونه می شود در خدمت تان بود. حال پیشنهاد آقای موسوی اردبیلی قرائت می شود: به جای تبصره ماده بیست و یک چنین نوشته شود:

تبصره ـ کمیسیون های هفتگانه هر روز گزارش و نظرات خود را درباره مواد مورد بحث به شورای هماهنگی، و توسط آن ها به هیأت رئیسه بدهند. اگر مطلب قابل بحثی در میان نظرات کمیسیون ها به نظر رسید، هیأت رئیسه آن را در مجلس عنوان کند، و در آن کمیسیون یک نفر را برای توضیح بخواهند و تشخیص این مسأله به نظر هیأت رئیسه باشد.

نایب رئیس (بهشتی) : پیشنهاد آقای مراغه ای قرائت می شود:

پیشنهاد می نماید تبصره زیر به ماده بیست و یک اضافه شود:

تبصره ـ در پایان هر روز، کمیسیون هماهنگی نظرات کمیسیون ها را جمع آوری، در صورتی که درباره اصول بیش از سه متن متفاوت وجود داشته باشد، نظرات کمیسیون ها را مجدداً به کمیسیون ها ارجاع می نماید، تا بر اساس جمیع نظریات نتیجه را اصلاح و تجدید نظر نموده، و به مجلس پیشنهاد نمایند.

نایب رئیس (بهشتی) : پیشنهاد آقای منتظری قرائت می شود:

اولا ـ رأی مخفی گرفته می شود، اگر اکثریت مطلوب حاصل شد، هوالمطلوب، واگر حاصل نشد چون همه سبق ذهن دارند، نسبت به همه متون پیشنهاد می شود که متنی که اکثریت دارد، به آن رأی علنی داده شود، و با قیام و قعود برای آن متن رأی گرفته می شود.

نایب رئیس (بهشتی) : پیشنهاد آقای رشیدیان قرائت می شود:

کمیسیون ها متن خود را به یک گروه نگارش بدهند،تا به صورت بهتری متن در آید، به این وسیله هم بهترین متن تهیه، و هم اصول به صورت یک دست و منظم تدوین خواهد شد.

نایب رئیس (بهشتی) : آقای رشیدیان اگر نظر شما در مورد عبارت باشد، همین طور است که می فرمائید ولی در مورد مطلب محتوا کمیسیون ها، اختلاف نظر دارند. عنایت می فرمائید که بحث سر محتوا است و نه سر کلمات. پیشنهاد آقای نور بخش قرائت می شود:

اگردر کمیسیون ها بیش از یک متن پیشنهاد شد، مخبرین هر گروه با هم سعی کنند نظرات را یکسان کنند، و سپس به اطلاع گروه ها برسانند. سپس در صورتی که توافق لازم حاصل نشد و اختلاف در اصول بود، و نه در انشاء و کلمه، آن گاه در جلسه عمومی بحث شود.

نایب رئیس (بهشتی) : آقای دکتر روحانی پیشنهاد دارند که خودشان راجع به آن توضیح می فرمایند.
دکتر روحانی : با توجه به این که کمیسیون های هفت گانه، از شماره یک تا هفت شماره گذاری شده است، پیشنهاد می شود متون تهیه شده از طرف کمیسیون ها برای هر اصل بر حسب شماره کمیسیون، شماره گذاری، و نمایندگان پس از مطالعه کامل آن ها و استماع نظرات موافقین و مخالفین، در مقابل هر یک از متن ها که آن را بهترین متن، یعنی به عنوان انتخاب اول خود می دانند علامت بگذارند،و بدین ترتیب متنی که بیشترین آراء را به عنوان اولین انتخاب به خود اختصاص دهد، به عنوان متنی که باید با تبادل نظر در جلسه عمومی توسط پیشنهاد دهندگان تکمیل و به رأی نهایی گذارده شود، انتخاب گردد.

نایب رئیس (بهشتی) : پیشنهاد آقای طاهری قرائت می شود:

اگر متون پیشنهادی گروه ها، همه در نظر آقایان باشد، یک رأی کافی است، چون به نظر نمی رسد اگر آقایان متن یکی از گروه ها را بهتر بدانند، به متن دیگری رأی بدهند.

نایب رئیس (بهشتی) : پیشنهاد آقای موسوی جزایری قرائت می شود:

رأی گیری روی هر پیشنهاد معقول تر است، زیرا رأی گیری به صورت نفی و اثبات است و چون پیدا کردن بهترین که روی آن نفی و اثبات شود، خود اول کلام است. و آیا چه معیاری می تواند وجود داشته باشد؟ لامحاله رئیس جلسه نظر خود را برای تشخیص بهترین و به رأی گذاردن آن تحمیل خواهد کرد.

نایب رئیس (بهشتی) : پیشنهاد آقای صافی قرائت می شود :

به نظر می رسد این عبارت چنین اصلاح شود (اگر متن پیشنهادی هر یک از کمیسیون ها متعدد شود) چون ممکن است در یک کمیسیون توافق حاصل نشد، و در هر فصل و هر اصل در جلسه عمومی مطرح و به رأی گذارده شود.

نایب رئیس (بهشتی) : پیشنهاد آقای دکتر غفوری قرائت می شود:

در جلسات عمومی مجلس که هر روز بعد ازظهر تشکیل می شود، و پس از شور مذاکره لازم به رأی گذارده می شود، پس از رسمیت جلسه در صورت توافق همه اعضای گروه، در مورد متن پیشنهادی، یک عضو منتخب از طرف کمیسیون مربوط نظر کمیسیون خود را تشریح می کند، و در صورت وجود نظر مخالف، یک عضو دیگر هم در تشریح نظر مخالف سخن خواهد گفت، و سپس به رأی گذارده می شود.

نایب رئیس (بهشتی) : پیشنهاد آقای مکارم شیرازی قرائت می شود:
1ـ «مخبر» حذف شود، و به جای آن « یک نفر از کمیسیون » قرار داده شود.
2ـ تاکید شود که « بهترین را انتخاب کنند و اضافه کنند »
3ـ اگر رأی کافی نیاورد، آن که اکثریت دارد مورد شور قرار داده شود و روی آن اصلاحات لازم به عمل آید.
نایب رئیس (بهشتی) : به طور کلی هر کمیسیونی باید یک نفر مخبر داشته باشد.
مکارم شیرازی : مخبر، نه کسی که دفاع کند.

نایب رئیس (بهشتی) : این ذیل معلوم است، که اگر پیشنهاد رأی نیاورد در همه موارد باید توجه داشته باشیم و برای تکمیل باید فکری برای آن بکنیم، پیشنهاد آقای عرب قرائت می شود:

هر پیشنهادی که محتوای آن مستدل تر و منطقی تر بوده باشد، نسبت به پیشنهادی که از جهت عبارت و الفاظ متین باشد، مرجح است و تشخیص این کار با هیأت بررسی می باشد.

نایب رئیس (بهشتی) : پیشنهاد آقای کریمی قرائت می شود:

هرگاه گروه ها بیش از یک متن پیشنهاد نمودند، دو گروه متخالف نشست مشترک تشکیل دهند و با مذاکره و اخذ رأی، برای یک متن مورد توافق اقدام نمایند تا اختلاف بدین وسیله در میان هر گروه متخالف پیش از عرضه متن به جلسه علنی، رفع شود.

نایب رئیس (بهشتی) : پیشنهاد آقای حیدری قرائت می شود:

اگر بیش از یک متن، برای اصول بررسی شده از طرف گروه ها باشد، به رأی گذاشته می شود متونی که به نظر هیأت فقها مخالف شرع اسلام نبود و به صلاح ملت و مملکت باشد، انتخاب و متونی که مخالف با اسلام یا به صلاح مملکت و ملت نیست، به گروه مربوط رفته که اصلاح نمایند، و به رأی گذاشته شود. بعد از آن که متون به شرح فوق به تصویب رسید، برای انتخاب بهترین متن از حیث محتوا و عبارت، به رأی عمومی گذاشته شود، و قبل از به رأی گذاشتن متون، از هرگروه یک نفر به مدت پنج دقیقه می تواند در موضوع متن گروه خود صحبت کند.

نایب رئیس (بهشتی) : پیشنهاد آقای دکتر آیت قرائت می شود:

جلسات عمومی مجلس، هر روز بعدازظهر تشکیل می شود و پس از رسمیت جلسه پیشنهادات کمیسیون ها در مورد هر اصل جداگانه مطرح می گردد، و بدون مذاکره در مورد پیشنهادهای مطروحه رأی گیری می شود. پیشنهادی که بیشترین رأی را آورد، در مجلس مطرح می گردد، که مورد حک و اصلاح قرار گرفته و به طور نهائی تصویب گردد.

نایب رئیس (بهشتی) : پیشنهاد بعدی از طرف آقای خزعلی و سید جلال الدین طاهری رسیده است که قرائت می شود:

بسمه تعالی اگر متون پیشنهادی گروه ها همه در منظر آقایان باشد، یک رأی کافی است، چون به نظر نمی رسد اگر آقایان متن یکی از گروه ها را بهتر بدانند، به متن دیگری رأی بدهند. خزعلی، سید جلال الدین طاهری

نایب رئیس (بهشتی) ـ من نظر آقای طاهری و خزعلی را می پذیرم و اصلاح می کنم، و دوباره می خوانم. این پیشنهاد را که می خوانم به رأی می گذارم:

« تبصره ـ اگر متن تهیه شده توسط گروه ها یکی باشد، حداقل یک موافق و یک مخالف صحبت می کند. سپس رأی گیری به عمل می آید و اگر در گروه ها بیش از یک متن پیشنهاد شده باشد متن پیشنهادی هر گروه، به ترتیب شماره گذاری گروه ها خوانده می شود و مخبر گروه از آن دفاع می کند. »

برای یک اصل و دفاع مخبرین از آن، هر پیشنهاد به ترتیب به رأی گذاشته می شود. وقتی یک پیشنهاد با حد نصاب لازم تصویب شد، از رأی گیری نسبت به پیشنهادهای باقیمانده خودداری می شود. توجه دارید که ما هفت گروه داریم. اگر گروه یک مطلبی را پیشنهاد کرده، و گروه دو و سه مطلب دیگری را، البته هر یک از این مطالب قبلا در گروه مربوط به خودش اکثریت آراء را به دست آورده است بنابراین اختلاف در متون پیشنهادی گروه ها است و مسأله این که دفاع را مخبر بکند یا فرد منتخب بهتر است که این را در این جا نگوئیم، بلکه در جای خودش بگوئیم، زیرا به طور کلی گروه ها با مجلس سر و کار دارند و باید در جای خودش مطرح کنند که آیا گروه ها مخبر خواهند داشت یا نه؟

یکی از نمایندگان : اگر کلمه «حداقل» را حذف کنید بهتر است.

مکارم شیرازی : آیا با شماره گذاری یک بار رأی گرفته می شود، یا هفت بار؟

نایب رئیس (بهشتی) : یک بار رأی گرفته می شود، اجازه بفرمائید که این توضیح را بنده بدهم که ما اول یک متن را به رأی می گذاریم. مثلا اگر در مورد اصل سی و چهار از هفت گروه، هفت پیشنهاد داشته باشیم، این پیشنهاد را به ترتیب شماره گذاری کرده، و به ترتیب شماره گروه ها آن ها را می خوانیم. اول متن پیشنهادی گروه شماره یک خوانده می شود حداقل یک موافق و یک مخالف صحبت می کنند، بعد متن پیشنهادی گروه دو خوانده می شود و حداقل یک موافق و یک مخالف صحبت می کنند، تا شماره هفت، ولی رأی نمی گیریم، فقط می خوانند و دفاع می کنند. وقتی همه این ها خوانده شد و دفاع شد، بعد نوبت رأی گیری است که به ترتیب ابتدا پیشنهاد گروه یک را به رأی می گذاریم. اگر متن شماره یک چهل و نه رأی آورد، از رأی گیری بقیه خودداری می شود ولی اگر متن شماره یک چهل و نه رأی نیاورد، متن گروه شماره دو را به رأی می گذاریم. اگر این متن چهل و نه رأی آورد، از رأی گیری بقیه خودداری می شود و همین طور ادامه می دهیم.

مکارم شیرازی : آیا هفت مرتبه رأی کتبی می گیرید؟ زیرا اگر آخرین مرحله مورد تصویب واقع شود هفت بار رأی گرفته می شود، یک بار رأی بهترین کار است.
نایب رئیس (بهشتی) : آقای مکارم تشریف بیاورید این یک بار رأی بهترین را توضیح بفرمائید.
مکارم شیرازی : بسم الله الرحمن الرحیم. عرضی که کردم منظورم این است که ما در عمل با مشکلی مواجه نشویم. فرض این است که طرح های هفت گروه چاپ شده و در اختیار همه گذاشته شده، بنابراین طرح هر گروهی معلوم است که چیست و از گروه اول تا هفتم شماره گذاری شده است. بنابراین هفت طرح از هفت گروه چاپ شده و جلوی مان هست. سپس این جا روی هفت طرح، موافق و مخالف صحبت می کنند، ولی در موقع رأی گیری ما یک رأی بیشتر نمی دهیم.
بنابراین از این هفت طرح که جلوی ما گذاشته شده و روی این هفت طرح هم بحث و صحبت کرده اند، بهترین آن ها را پنج دقیقه رویش مطالعه می کنیم و انتخاب می کنیم. در یک رأی گیری ممکن است، این بهترین سی و چهار یا سی و پنج و یا بیست و پنج رأی بیاورد. آن که بیشترین رأی را آورده، در جلسه مورد بحث قرار می دهیم. یک چیزی کم و یا یک چیزی اضافه می کنیم و اصلاح می کنیم، تا توافق بشود و تعداد رأی لازم را بیاورد. و الا هفت بار رأی گرفتن کتبی و مخفی روی هر اصل از صد و پنجاه تا دویست اصل، با توجه به این که از هر گروهی یک موافق و یک مخالف صحبت می کند، هم گیج کننده است و هم با مشکلات زیادی روبه رو می شویم. اما میزان تشخیص بهترین این است که چون هدف ما تنظیم قانون اساسی است، باید ببینیم آیا آن که می گوید رئیس جمهور این سه شرط را داشته باشد ، هدف ما را بهتر تامین می کند ، یا آن که می گوید دو صفت و یا سه صفت داشته باشد؟ بنابراین آن متنی که هدف قانون اساسی ما را یعنی هم تعلیمات اسلام و هم حقوق ملت و هم مترقی بودن آن را بهتر تامین می کند، ما همان را انتخاب می کنیم و به رأی می گذاریم. اگر رأی آورد که هیچ، ولی اگر آراء موافق آن به حد نصاب نرسید، در آن اصلاحاتی می کنیم تا حد نصاب رأی را بیاورد.
نایب رئیس (بهشتی) : آقای طاهری بفرمایید.
سید جلال طاهری : من جواب آقای مکارم را میگویم. هفت متن از هفت گروه جلوی ما است، ایشان می فرمایند بهترینش را انتخاب می کنیم، دلیل بهترینش کدام است؟ از نظر من ممکن است بهترینش آن باشد. پس برای این که بهترین تشخیص داده شود، راهی نداریم مگر این که متن شماره یک و دو، همین طور تا آخر را به آراء عمومی بگذاریم، هر کدام چهل و نه رأی آورد، آن بهترین به شمار می رود.
نایب رئیس (بهشتی) : از توضیحی که درباره پیشنهاد آقای مکارم دادید متشکرم.
عرض کنم یک وقتی ما رأی می گیریم بدون علامت، همان طور که می فرمایند پیشنهاد ایشان این است که روی رأی، شماره پیشنهاد را بنویسیم، به این ترتیب هر فردی متن منتخب خودش را با شماره مشخص کرده و دیگر رأی موافق و مخالف و ممتنع گرفته نمی شود، بلکه رأی کتبی گرفته می شود و هر کس شماره متن منتخب خودش را می نویسد و این ها استخراج می خواهد که بیش از مدت رأی گیری طول می کشد. بنابراین به متن اولی رای می گیریم اگر رأی نیاورد دومی را مطرح می کنیم. بنابراین باید توجه داشته باشیم که هر رأی گیری چهار پنج دقیقه طول می کشد و استخراج آراء هم همان قدر طول خواهد کشید. آقای دکتر غفوری فرمایشی دارید بفرمایید.

دکتر غفوری : بسم الله الرحمن الرحیم. همان طور که گفتم سخن تا به حد ضرورت نرسد انسان به خودش حق نمی دهد که وقت عزیز گرفته شود. چون به نظر می رسد یک ابهامی با آن چه مورد نظر ما هست پیش آمده است، خواستم این جا یک توضیحی بدهم. غرض اصلی این است که کشف بهترین متن بشود و برای کشف بهترین متن، پیشنهاد شده بود که یک کمیسیونی که اگر اسمش را بگذاریم کمیسیون متخصصین و در یک قسمت متمرکزند، یک متن را انتخاب کنند و برای این که تنها فکر نکرده باشند و از عقل و تجربه و تخصص دیگران استفاده کنند، گفتیم این متن تهیه شده توسط هر کمیسیون (که متمرکزند در یک قسمت خاص) در اختیار سایر گروه ها قرار گیرد. چرا؟ چون ممکن است آن ها که تخصص های متعددی دارند و یکی از متن ها را انتخاب کرده اند، حالا در گروه دیگری باشند و راجع به این موضوع نظر خاصی داشته باشند، بنابراین نظر خودشان را کتباً به همین کمیسیون اطلاع بدهند و این کمیسیون که قبلا یک تصمیمی گرفته و متنی تهیه کرده، احتمالا متوجه یک مسائل تازه تری بشود و رویش مطالعه کند و آن ها را در متن جدید دخالت بدهد، این متن قابل عرضه می شود و لذا در پیشنهادی که داده شده وقتی که یک چیزی دو مرحله را گذرانده این می شود آماده. (مرحله اول تصمیم اولیه کمیسیون متمرکز اصلی است و مرحله دوم الحاق و انضمام نظرات رسیده و قابل طرح در آن ماده می باشد) پس آمادگی دو مرحله دارد، مرحله اول که کمیسیون اصلی متمرکز، متنی را تهیه می کند ولی به خاطر این که ممکن است چیزی از نظرشان دور مانده باشد، در اختیار شش گروه دیگر قرار داده می شود، و نظرات آن ها کتباً به همین گروه بر می گردد و یک روز یا دو روز به تناسب موضوع و پیشنهادات رسیده آن ها را مطالعه و دخالت می دهد و متن نهائی را برای جلسه عمومی آماده می کند....

نایب رئیس (بهشتی) : خیلی متشکریم آقای دکتر غفوری.

دکتر غفوری : بنابراین آن وقت درباره آن رأی گرفته می شود.
نایب رئیس (بهشتی) : چون توضیحاتی که از صرف وقت اضافی کم می کند بر عهده مسئول هر جلسه است، من توضیح می دهم آقای دکتر غفوری توجه بفرمایید که ما در طرح جدید گروه اصلی و غیر اصلی نداریم بلکه در طرح جدید هر هفت گروه، اصلی هستند، که متمرکز هستند و همه گروه ها روی متون کار و رسیدگی می کنند، ولی البته متن پیشنهادی آن ها متفاوت است، بنابراین پیشنهاد شما با طرح جدید نمی خواند. آقای موسوی جزایری بفرمائید.

موسوی جزایری : بسم الله الرحمن الرحیم. برای تشخیص بهترین نظر، بنده همان طرحی را که آقای دکتر روحانی پیشنهاد کردند خیلی خوب می دانم. یعنی روی پیشنهادها شماره یک تا هفت نوشته می شود و هر کسی جلوی آن چه که به نظرش بهتر است علامت می گذارد. بعد حساب می کند هر کدام بیشتر رأی آورد آن را بهترین می شناسیم . البته ممکن است بهترین به میزان حد نصاب ، یعنی چهل و نه رای نیاورد، که دو مرتبه در معرض بحث قرار می گیرد و کم و زیاد شده و مجدداً نسبت به آن رأی گیری می شود تا به حد نصاب، یعنی چهل و نه رأی برسد

نایب رئیس (بهشتی) : بهتر می بود آقای موسوی جزایری مطلب شان را به صورت پیشنهاد مرقوم می فرمودند. از سایر آقایان هم خواهش می کنم اگر مطلبی غیر از مطالب دیگران دارند، عنوان به صورت کتبی مرقوم بفرمایند. آقای موسوی اردبیلی بفرمائید.

موسوی اردبیلی ـ بسم الله الرحمن الرحیم. بحث ما درباره یک ماده و یک تبصره است و پیشنهادهائی که داده شده یک مقدارش مربوط به ماده و مقداری از آن مربوط به تبصره است یک مطالب اضافی دارد که صحبت های دیروز مربوط به تبصره بود و امروز دو تا مسأله توی هم رفته که من نمی توانم تشخیص بدهم. اما راجع به تبصره، اصل مسأله و بحث در کمیسیون این بود که نظرات کمیسیون ها به صورت گزارش داده شود، یعنی هفت کمیسیون باید هفت گزارش کتبی بدهند آقای مکارم نظرش این بود که غیر از توضیح کتبی، توضیح شفاهی هم داده شود. یکی روی این موضوع بحث شد و قرار شد در این مورد گزارش هم داده شود. ولی با ایشان یک بحث این طوری هم داشتیم که اگر در کمیسیون دو نفر دو نظر موافق و مخالف داشتند از نظر خود دفاع کنند، چون « آه صاحب درد را باشد اثر » بنابراین در صورتی که دو نظر باشد، هر کمیسیون باید دو گزارش بدهد که یکی مربوط به تبصره است و دیروز هم راجع به این بحث بود و پیشنهادی که کردم این بود که ممکن است پیشنهاد دوم بیشتر از پیشنهاد اول رأی بیاورد. پس باید پیشنهاد دوم مطرح بشود و به نظر من برای این که وقت مجلس گرفته نشود طبیعی ترین راه این است که گزارش های کمیسیون ها به شورای سه نفره داده شود و این ها گزارش ها را روی هم بریزند و این اختیار را به هیأت رئیسه بدهند، که اگر پیشنهادها اختلافی با هم دارند که آن اختلاف اصولی نبود و به نظرشان مهم نرسید، دیگر لازم نیست یک نفر یا دو نفر بیایند و بحث کنند، بلکه خود هیأت رئیسه گزارش بهتر را تدوین کند و اگر در میان این ها یک مطلبی اساسی و اصولی و اصلاحی بود، از آن کمیسیون که این مطلب اصولی را داده یک نفر یا دو نفر نظرات خودشان را توضیح بدهند این مطلبی بود راجع به تبصره، و اما راجع به ماده بیست و یک، آقای دکتر غفوری مثل این که ما بین کمیسیون های اصلی و فرعی و کمیسیون های دوم اشتباه کرده اند . در کمیسیون های دوم دیگر موضوع اصلی و فرعی مطرح نیست و اگر متن هم درست تنظیم نشده باشد، بنده پیشنهاد می کنم که کمیسیون دوم نظرات را به دست هیات رئیسه بدهند و اگر پنج نفر هم برای این کار کم است، سه نفر شورای دبیران هم با آن ها همکاری کنند که می شوند هشت نفر و اگر لازم بود افراد دیگر را هم دعوت کنند و بنشینند و این نظرات و جهات اصولی را از هم جدا کند. والا چون هفت گروه است ممکن است هفت نوع نظر باشد، که خیلی هم اصولی نباشد ولی من که این نظر را دارم چون معمولا آن را خیلی اصولی می دانم، می آیم وقت جلسه را می گیرم که صحبت کنم و دفاع کنم. با در نظر گرفتن این که جلسه علنی فقط عصرها است و کمیسیون ها هفت تا است و هر کمیسیون ممکن است سه نظر داشته باشد، هیأت رئیسه کمکی که می تواند بکند این است که نظرات کمیسیون ها را بررسی و آن چه را که قابل طرح در جلسه هست به مجلس بیاورند. زیرا اگر همه نظریات بیاید این جا و از همه آن ها بخواهد دفاع شود، هم وقت نمی رسد، و هم گاهی جلسات بسیار به طول خواهد انجامید.

نایب رئیس (بهشتی) : آقای ربانی شیرازی پیشنهادی دارند که قرائت می شود:
1ـ اگر متون واصله متعدد بود، متنی که بیشترین گروه ها با آن توافق دارند، حق تقدم برای طرح در مجلس دارد.
2ـ اگر متون متعدد بود پس از توضیح و دفاع مخبر، رأی گیری می شود و صاحب رأی با شماره گذاری رأی خود را تعیین می نماید.
3ـ برای صرفه جوئی در وقت، یک نفر یا دو نفر با توجه به نظرات و دلیل آن در مقام تبیین و توضیح نظرات بر می آیند.

نایب رئیس (بهشتی) : پیشنهادی است از طرف آقای بنی صدر که قرائت می شود:

اگر هفت گروه هفت نظر داشته باشند، معلوم است که دو سوم آراء را به دست نمی آورند. چرا این هفت گروه یک گروه جدید تشکیل ندهند؟ به این ترتیب که از هر گروه یک نفر در صورتی که همه با متن تقدیمی موافقند و دو نفر در صورتی که دو گرایش دارند، یک گروه جدید تشکیل دهند و هفت نظر را به یک نظر، و اگر نتوانستند به دو نظر تبدیل کنند، و گرنه با رأی گیری بهر ترتیب انجام پذیرد، مشکل حل نمی شود.

نایب رئیس (بهشتی) : پیشنهاد آقای رشیدیان قرائت می شود:

کمیسیون ها متن خود را به یک گروه نگارش بدهند، تا به صورت بهترین متن در آید، به این وسیله هم بهترین متن تهیه و هم اصول به صورت یک دست و منظم تدوین خواهد شد.

نایب رئیس (بهشتی) : پیشنهادی است که از طرف آقای فاتحی رسیده است قرائت می شود:

هر یک از متون تهیه شده کمیسیون، جهت دقت بیشتر مناسبتر است مورد بررسی مجدد کمیسیون های هفت گانه قرار گرفته، و نظریه اصلاحی خود را اعلام به کمیسیون اولیه بنمایند، تا کمیسیون با توجه به نظرات دیگران متن نهائی خود را تهیه نماید تا در جلسه عمومی به رأی گذاشته شود.

نایب رئیس (بهشتی) : پیشنهادی است از طرف آقای دکتر شیبانی که قرائت می شود:

جلسات عمومی مجلس هر روز بعدازظهر تشکیل می شود و پس از رسمیت جلسه، تمام پیشنهادهای گروه های هفت گانه با بیان موافق و مخالف قرائت، سپس با شماره گذاری اولین منتخب و بهترین منتخب و دومین و سومین، رأی گرفته می شود. در صورت حائز اکثریت، تصویب و در غیر این صورت به کمیسیون مشترک ارجاع و پس از تلفیق نظرات در مجلس قرائت و به رأی گذاشته می شود.

نایب رئیس (بهشتی) : پیشنهادی است از طرف آقای باهنر که قرائت می شود: نظرات کمیسیون ها توسط شورای هماهنگی تنظیم می شود و موارد اختلاف از نظر محتوا دقیقا مشخص شده و درباره هر مورد اختلاف، از نظر محتوا یک نفر دفاع نماید، سپس رأی گرفته شود و پیشنهادی که بیشترین آراء را آورد تصویب می شود.
نایب رئیس (بهشتی) : به طور کلی نظرات در دو نوع خلاصه می شود.
1ـ وقتی نظرات متعدد است ما در همان جلسه نظرات رأی می گیریم.
2ـ اگر نظرات متعدد بود آن ها را بر می گردانیم به یک مرجعی مثلا شورای هماهنگی ، البته در مورد پیشنهاد اول هم دو حالت وجود دارد، یکی این که پیشنهادها را بخوانیم و موافق و مخالف هر پیشنهاد بیایند صحبت کنند و بعد نسبت به هر یک از پیشنهادها رأی گرفته شود، وقتی به اکثریت رسید رأی گیری را متوقف می کنیم. حالت دوم این است که رأی گیری به صورت موافق و ممتنع و مخالف نباشد، هر کس پیشنهاد مورد انتخابش را جلویش علامت می گذارد و بعد آراء را استخراج می کنند. اگر اکثریت آورد که هیچ و گرنه باید راهی پیدا کرد.
بنابراین دو رویه را به رأی می گذاریم، رویه اول این است که ابتدا پیشنهاد خوانده می شود، موافق و مخالف صحبت می کنند و به ترتیب رأی گیری می شود، موافقین با این پیشنهاد قیام فرمایند (اکثر برخاستند) با سی و هفت رأی موافق از شصت و چهار رأی حاضرین تصویب شد. بنابراین پیشنهادهای دیگر در این زمینه مطرح نمی شود.
صافی : مجلس نمی تواند رأی بدهد که نماینده در مجلس اظهار نظر نکند.
نایب رئیس (بهشتی) : پیشنهاد با اظهارنظر فرق می کند. اگر کسی نظری دارد می تواند بگوید، آقای مراغه ای بفرمائید.
مقدم مراغه ای : به نام خدا، اولا بنده می خواستم جسارتاً عرض کنم اظهارنظرات و ترتیب جریان کار مجلس طوری است که اگر چه حالا مسأله مهمی مطرح نیست، و راجع به آئین نامه است. چون اگر اشخاص همین طور بدون نوبت و متفقاً صحبت کنند، ممکن است نظرات و تصمیمات نامعلوم بماند. اما در مورد مطلبی که الان مطرح شد و چیزی که تصویب می شود باید روشن و صریح باشد. الان مقداری مذاکره شد و رأی گرفته شد، و ما نفهمیدم برای چه رأی گرفته شد. اگر یک متنی با عبارات مشخص و معینی تنظیم و توزیع شده بود و ما به آن رأی می دادیم بهتر بود، آن چیز مدون ومشخصی نبود.
یک نفر از نمایندگان : چیزی نبود که نفهمیم، ما فهمیدیم و رأی دادیم.
ربانی املشی : ایشان دیر به جلسه تشریف آوردند.
مقدم مراغه ای : یک کمیسیون هماهنگی داریم که اسمش روی آن است و باید کار کمیسیون ها را هماهنگ کند. آقای بهشتی از یک طرف می فرمایند یک موافق و یک مخالف صحبت می کنند بعد رأی می گیریم ولی در عمل این کار را نکردند و به پیشنهاد دهندگان بعدی مجال اظهار نظر داده نشد، و حال این که درباره پیشنهاد منفرد مدتی صحبت کردند. اگر رعایت اصول را می خواهید بکنید، باید اجازه بدهید همان طور که خودتان پیشنهاد فرمودید همه درباره پیشنهاد خودشان صحبت کنند تا مجلس روشن شود، و بعد رأی گیری کنند. به این ترتیب که عرض کردم اگر این کمیسیون هماهنگی نظرات کمیسیون ها را هر شب جمع آوری کند، اگر همه یک جور بود که اشکالی نیست ولی آن چه مسلم است محصول هفت کمیسیون غیر ممکن است که از نظر عبارتی یکی باشد. اما از نظر عبارات اگر اختلافی باشد این را کمیسیون هماهنگی درست می کند ولی اگر در محتوا اختلافی بود و بیشتر ازدو سه تا بود، باید مجدداً به کمیسیون ها ارجاع بشود، شاید آن ها خودشان در نظرات خودشان تعدیل کنند و بالمآل برسد به دو یا سه نظر و حتما هم با این وحدتی که الان هست همین طور می شود و آن وقت درباره دو سه نظر می شود در مجلس تصمیم گرفت و اخذ رأی برای چند موضوع در یک نوبت بر خلاف سنت پارلمانی است، زیرا برای رأی دهنده باید روشن باشد که کدام رأی از کدام رأی بیشتر است و به نظر من این کار صحیح به نظر نمی رسد.
کرمی : آن ها که رأی دهنده هستند، خودشان می فهمند.

نایب رئیس (بهشتی) : آقای مراغه ای خواهش می کنم با توجه به آن چه که در مجلس می گذرد صحبت بفرمائید. برای رفع سوء تفاهم، عرض می کنم که متن پیشنهادی که به رأی گذاشته شد، نه تنها خوانده شد بلکه دوستان متن آن را هم نوشته اند و در مقابل شان دارند و می خوانند و بعد به آن رأی می دهند. چون این جور چیزها به قول آقای کرمی به جریان مجلس توهین می کند. من به عنوان مسئول جلسه در مقابل اظهارات آقای مراغه ای اعلام می کنم که پیشنهاد نه تنها خوانده شده بلکه همه آن را نوشته بودند. ضمناً ایشان گفتند که همه در هم و با هم مطالبی را عنوان می کنند، ولی امروز مخصوصاً حتی برای یک بار هم دو نفر با هم صحبت نکردند، اسم ها را هم من اعلام کرده ام و طبق روال مسئول جلسه می تواند اجازه دهد که نمایندگان از سر جایشان صحبت کنند. ماده بیست و دوم آئین نامه قرائت می شود:

ماده 22 ـ پس از پایان کار جلسات عمومی، جلساتی به مدت سه روز برای شور و تصویب نهائی تشکیل می گردد، تا اگر در طول بررسی این اصول نظرهای تازه ای برای نمایندگان حاصل شده باشد و اصولی را لازم الاصلاح بدانند، اصلاح و بلافاصله به رأی گذاشته می شود.

نایب رئیس (بهشتی) : در مورد این ماده نظری نیست؟ آقای هاشمی نژاد بفرمائید.
هاشمی نژاد : اگر به این تریب پیش برویم سه روز دیگر هم کار تمام نمی شود.
بنی صدر : یک مرتبه به ماده بیست و دوم رأی داده ایم و تصویب شده است.

نایب رئیس (بهشتی) : بنابراین ماده بیست و سه قرائت می شود:

ماده 23 ـ مدت جلسات سی و یک روز است و در صورت ضرورت با تصویب مجلس حداکثر به مدت ده روز قابل تمدید است.

نایب رئیس (بهشتی) : در این ماده نظری نیست؟ آقای مکارم بفرمائید.
مکارم شیرازی : اگر مدت را اضافه تر و نامحدود بگذاریم کار جلسات عقب می افتد، و با نظراتی که در این زمینه هست، وفق نمی دهد پس باید محدودش کنیم.
نایب رئیس (بهشتی) : موافقید حداکثر پانزده روز بگذاریم؟ (نمایندگان : بلی.)
نایب رئیس (بهشتی) : پس ماده به این صورت اصلاح می شود.
« مدت جلسات مجلس از شروع سی و یک روز است و در صورت ضرورت با تصویب مجلس حداکثر به مدت پانزده روز قابل تمدید است ».

حیدری : اگر در این مدت کار تمام نشد، مجلس منحل می شود؟

حائری : برای سی روز، پانزده روز هم تمدید می گذارید؟

حیدری : بگذارید به حد ضرورت.

نایب رئیس (بهشتی) : متشکرم، ماده بیست و سه را به صورت اصلاح شده به رأی می گذاریم، لطفا موافقین قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد. مواد بیست و چهار و بیست و شش که به هم مربوط است قرائت می شود:

ماده 24 ـ پس از تعیین هیأت رئیسه، مجلس و شورای دبیران با اعلام رئیس مجلس تشکیل جلسه رسمی خواهد داد، و پس از معرفی اعضاء و هیأت رئیسه کمیسیون ها، وظایف هر کمیسیون توسط رئیس مجلس به رئیس کمیسیون مربوط ابلاغ می گردد، و تاریخ تشکیل و ساعات شروع و ختم جلسات تعیین و به اطلاع نمایندگان حاضر در مجلس می رسد.

ماده 25 ـ هر یک از نمایندگان که مطلب مهمی داشته باشد در ارتباط با دستور روز مجلس می تواند با ثبت نام در فاصله قبل از شروع و ورود مجلس در دستور و یا با اجازه رئیس و رعایت نوبت به عنوان نطق قبل از دستور اظهار نماید.
تبصره ـ نطق نمایندگان قبلا تنظیم و یک نسخه آن هنگام ثبت نام تقدیم هیأت رئیسه مجلس می شود.
ماده 26 ـ نمایندگانی که برای نطق قبل از دستور اجازه گرفته اند با اعلام رئیس مجلس به نوبت پشت تریبون خطابه قرار خواهند گرفت، و حداکثر پانزده دقیقه مطالب خود را اظهار می نمایند.
نایب رئیس (بهشتی) : در این سه ماده نظری نیست؟ آقای کیاوش بفرمائید.
کیاوش : اگر امکان هست جلو صندلی نمایندگان میکروفن بگذارید.

نایب رئیس (بهشتی) : متشکرم، در متن پیشنهادی قبلی پیش بینی شده بود که حداکثر وقت برای نطق قبل از دستور نیم ساعت است ودر این نیم ساعت بین دو تا پنج نفر می توانند صحبت کنند، و حتماً باید زمان نطق روشن باشد به این مواد رأی می گیریم. موافقین اعلام موافقت بفرمایند (اکثر دست بلند کردند) با حذف تبصره ماده بیست و پنج، هر سه ماده تصویب شد. ماده بیست و هفت مطرح است قرائت می شود:

ماده 27 ـ نمایندگان از جایگاه کرسی خود حق ایراد سخنرانی ندارند مگر با اجازه رئیس مجلس.

نایب رئیس (بهشتی) : نسبت به ماده بیست و هفت نظری نیست؟ (اظهاری نشد) به این ماده رأی می گیریم، موافقین اعلام موافقت بفرمایند (اکثر دست بلند کردند) تصویب شد.